Choć poparcie dla budowy elektrowni atomowej w Polsce w ostatnich latach wyraźnie wzrosło, w debacie publicznej wciąż obecne są związane z tym wątpliwości. Katastrofy w Czarnobylu i Fukushimie, promieniowanie i składowanie odpadów radioaktywnych rodzą pytania o bezpieczeństwo tego rodzaju technologii. Sprawdzamy, ile prawdy kryje się za najczęściej wyrażanymi obawami.
Badacze z Państwowego Instytutu Badawczego NASK zauważają, że energetyka jądrowa od lat budzi silne emocje. Na jej ocenę wpływają spory polityczne, interesy gospodarcze oraz pamięć o katastrofach w Czarnobylu (1986) i Fukushimie (2011). Częściej mówi się o związanych z nią zagrożeniach, takich jak promieniowanie, awarie czy odpady, niż o korzyściach, m.in. dla klimatu. To sprawia, że energetyka jądrowa wciąż jest postrzegana jako niebezpieczna dla ludzi i środowiska.
Elektrownie jądrowe a ryzyko promieniowania
Praca elektrowni jądrowych wiąże się ze stale monitorowaną, śladową emisją substancji promieniotwórczych znacznie poniżej dopuszczalnych limitów. W Polsce za nadzór nad bezpieczeństwem jądrowym i ochroną radiologiczną odpowiada Państwowa Agencja Atomistyki (PAA).
Jak wynika z raportu UNSCEAR (Komitet Naukowy ONZ ds. Skutków Promieniowania Atomowego) z 2024 roku, narażenie mieszkańców związane z działaniem obiektów energetyki jądrowej jest bardzo małe. Zazwyczaj wynosi od kilku do kilkudziesięciu mikrosiwertów (µSv) rocznie. Siwert to jednostka używana do pomiaru dawki promieniowania otrzymanej przez organizm.
Dla porównania, 100 milisiwertów (czyli 100 000 µSv) to dawka, przy której badania wskazują na wzrost ryzyka nowotworów. Około 1000 mSv otrzymanych w krótkim czasie może natomiast wywołać ostrą chorobę popromienną. Oznacza to, że dawki związane z codzienną pracą elektrowni są tysiące razy niższe od poziomu, przy którym obserwuje się poważne negatywne skutki dla zdrowia.
Warto zauważyć, że każdy z nas jest codziennie narażony na promieniowanie. Jego źródłem są m.in. radon obecny w powietrzu, skały i gleba oraz promieniowanie kosmiczne. Według najnowszych danych UNSCEAR, średnia dawka z naturalnych źródeł wynosi około 3 mSv rocznie, jednak jej wartość może się znacznie różnić w zależności od warunków geologicznych i geograficznych danego regionu. Komitet wskazuje, że przy dawkach do 10 mSv ewentualne skutki zdrowotne są zbyt małe, aby można je było wykryć w badaniach na ludziach.
Co istotne, elektrownie węglowe również mogą uwalniać do środowiska naturalne substancje promieniotwórcze obecne w węglu. Podczas spalania trafiają one m.in. do popiołu lotnego. Raport Oak Ridge National Laboratory z 1978 r. wskazuje, że w określonych warunkach emisje z elektrowni węglowych mogą powodować większe narażenie na promieniowanie niż emisje z elektrowni jądrowych. Naukowcy szacują, że przy produkcji takiej samej ilości energii elektrownia węglowa może uwalniać nawet 100 razy więcej promieniowania niż elektrownia jądrowa.
Podsumowując, na co dzień emisje promieniotwórcze z elektrowni jądrowych są bardzo małe, a dawki, które otrzymują okoliczni mieszkańcy są wielokrotnie niższe od poziomów wywołujących skutki zdrowotne. Pozostają niewielkie także na tle promieniowania ze źródeł naturalnych, na które jesteśmy narażeni każdego dnia.
Ryzyko awarii elektrowni jądrowej
Według analiz opartych na badaniach naukowych i danych instytucji takich jak UNSCEAR, energetyka jądrowa należy – obok fotowoltaiki i energetyki wiatrowej – do najbezpieczniejszych źródeł energii pod względem liczby zgonów przypadających na jednostkę wyprodukowanej energii.
Mimo to poważne awarie elektrowni jądrowych, szczególnie w Czarnobylu (1986) i Fukushimie (2011), znacząco wpłynęły na społeczne postrzeganie bezpieczeństwa energetyki jądrowej. Katastrofa w Czarnobylu była skutkiem połączenia wad konstrukcyjnych reaktora RBMK, błędów popełnionych przez operatorów oraz niedostatecznego przestrzegania zasad bezpieczeństwa. Z kolei awaria w Fukushimie została wywołana przez potężne trzęsienie ziemi i następujące po nim tsunami.
Współczesne elektrownie jądrowe projektuje się zgodnie z zasadą tzw. „obrony w głąb” (defence in depth), która zakłada zastosowanie wielu niezależnych i wzajemnie uzupełniających się poziomów zabezpieczeń. Ich celem jest zapobieganie awariom, wykrywanie i ograniczanie ich skutków oraz minimalizowanie ryzyka uwolnienia substancji promieniotwórczych do środowiska – nawet w przypadku wystąpienia kilku uszkodzeń jednocześnie.
Ponadto – według World Nuclear Association – przewidywane ryzyko poważnej awarii z dużym uwolnieniem substancji promieniotwórczych w używanych dziś reaktorach generacji III/III+ jest około 1600 razy niższe niż w reaktorach generacji I.
WNA zauważa, że awaria elektrowni jądrowej to przykład zagrożenia, które jest mało prawdopodobne, ale w razie wystąpienia może mieć bardzo poważne skutki. Jednak właściwości fizyczne i chemiczne nowych reaktorów, a także stosowane obecnie zabezpieczenia sprawiają, że skutki poważnej awarii mogą być w praktyce znacznie mniejsze niż w przypadku wielu innych źródeł energii i instalacji przemysłowych.
Czy odpady radioaktywne mogą zaszkodzić ludziom lub środowisku?
Odpady promieniotwórcze dzieli się na kilka kategorii, zależnie m.in. od poziomu ich radioaktywności i wymaganego sposobu postępowania. Odpady wysokoaktywne to materiały o bardzo wysokiej aktywności promieniotwórczej, które wymagają szczególnych zabezpieczeń i długoterminowego przechowywania.
Należy do nich przede wszystkim zużyte paliwo jądrowe. Jest ono silnie promieniotwórcze, dlatego najpierw przechowuje się je w basenach z wodą, a następnie w specjalnych stalowych i betonowych pojemnikach. W zależności od przyjętego sposobu gospodarowania paliwem może ono zostać poddane ponownemu przetworzeniu lub przeznaczone do ostatecznego składowania.
W USA około 90 proc. objętości odpadów z elektrowni atomowych stanowią odpady niskoaktywne, które dzięki stosunkowo niewielkiej radioaktywności wymagają mniej rygorystycznych zabezpieczeń niż odpady wysokoaktywne.
Przy prawidłowym przechowywaniu i składowaniu ryzyko przedostania się szkodliwych substancji do środowiska jest niewielkie. Odpady są zamknięte w specjalnych, szczelnych pojemnikach, które ograniczają kontakt materiału promieniotwórczego z otoczeniem. W przypadku długoterminowego składowania stosuje się dodatkowo kolejne bariery ochronne, np. materiały izolacyjne i warstwy skał. Składowiska są również monitorowane, aby wykryć ewentualną emisję substancji promieniotwórczych do środowiska.
W Polsce składowisko odpadów promieniotwórczych znajduje się w Różanie nad Narwią i jest objęte monitoringiem radiacyjnym. Badane są m.in. woda, gleba, trawa i powietrze.
Warto też zaznaczyć, że energetyka jądrowa wytwarza około 300 razy mniej odpadów związanych z produkcją energii niż energetyka węglowa, w przeliczeniu na ilość wyprodukowanej energii. W tym porównaniu uwzględniono nie tylko odpady stałe, ale również m.in. odpady powstające podczas wydobycia paliwa oraz emisję CO₂.
W przypadku energetyki węglowej głównym odpadem stałym jest popiół, który może zawierać m.in. metale ciężkie oraz naturalnie występujące substancje promieniotwórcze. Ryzyko z tym związane ogranicza się poprzez odpowiednie systemy filtracji oraz bezpieczne składowanie i zagospodarowanie popiołu, które mają zapobiegać jego przedostawaniu się do powietrza, gleby i wód.
Podsumowanie
Elektrownie jądrowe – jak każde źródło energii – wiążą się z pewnymi ryzykiem dla ludzi i środowiska, jednak na co dzień jest ono bardzo małe. Emisje promieniotwórcze są niewielkie, a nowoczesne reaktory posiadają wiele systemów zabezpieczeń, które ograniczają skutki ewentualnych awarii.
Odpady promieniotwórcze wymagają szczególnej kontroli, ale powstają w niewielkich ilościach i są odpowiednio zabezpieczane, aby nie przedostawać się do środowiska. W porównaniu z innymi źródłami energii, energetyka jądrowa należy do najbezpieczniejszych pod względem liczby zgonów przypadających na wyprodukowaną jednostkę energii.
W przypadku energetyki jądrowej liczba zgonów przypadających na jednostkę wyprodukowanej energii, które związane są z wypadkami i zanieczyszczeniem powietrza, wynosi 0,03, podczas gdy dla energetyki węglowej wartość ta sięga 24,6. Źródło: https://ourworldindata.org/safest-sources-of-energy (dostęp: 31.08.2026).
