Witamina D należy do jednych z najczęściej suplementowanych składników odżywczych. Jej znaczenie dla zdrowia jest dobrze udokumentowane, a na rynku nie brakuje preparatów w szerokim spektrum dawek. Łatwo przy tym uznać, że im wyższa dawka, tym większe korzyści. Tymczasem zbyt wysoka podaż może wiązać się z ryzykiem. Jak dużo witaminy D rzeczywiście potrzebujemy i co na temat optymalnych dawek mówią badania naukowe?
Witamina D odgrywa niezwykle ważną rolę w organizmie, między innymi przyczyniając się do prawidłowej pracy układu odpornościowego, wchłaniania i wykorzystania wapnia przez organizm oraz właściwego funkcjonowania kości, zębów, stawów i mięśni. Tymczasem szacuje się, że nawet 90% Polaków może mieć niedobory witaminy D. Zbyt niski poziom tej witaminy w organizmie wiąże się m.in. z zaburzeniami funkcjonowania układu odpornościowego i zwiększoną podatnością na niektóre infekcje.
W przypadku niedoboru wskazane jest jego uzupełnienie poprzez odpowiednio dobraną suplementację. Jednocześnie jednak na wielu forach internetowych i w mediach społecznościowych można natknąć się na zalecenia przyjmowania witaminy D w bardzo wysokich, „uderzeniowych” dawkach. Zdarza się, że osoby decydujące się na taką suplementację sięgają po preparaty przeznaczone dla zwierząt, w tym koni. Niektóre z nich zawierają nawet 50 000 j.m. (jednostek międzynarodowych) witaminy D w 1 ml. Tymczasem za tolerowany górny poziom spożycia witaminy D dla osób dorosłych o prawidłowej masie ciała przyjmuje się 4000 j.m. dziennie.
Ile witaminy D w organizmie to za dużo?
Poziom zaopatrzenia organizmu w witaminę D jest mierzony stężeniem 25(OH)D, czyli kalcydiolu we krwi. W literaturze medycznej stężenie powyżej 100 ng/ml uznaje się za poziom, przy którym rośnie ryzyko toksyczności witaminy D. W przypadku zatrucia mogą pojawić się m.in. hiperkalcemia, czyli nadmierne stężenie wapnia we krwi, oraz hiperkalciuria – zwiększone wydalanie wapnia z moczem. W skrajnych przypadkach hiperkalcemia może prowadzić do odwodnienia, zaburzeń funkcji nerek, a także zaburzeń rytmu serca.
Podwyższony poziom 25(OH)D powinien być więc sygnałem ostrzegawczym. W przypadku suplementacji oznaczenie stężenia kalcydiolu może być istotnym elementem oceny bezpieczeństwa, a dawkę witaminy D należy dobierać z uwzględnieniem jego poziomu w organizmie. Duże znaczenie ma też wiek i masa ciała: wyższą zalecaną dawkę powinni przyjmować seniorzy (powyżej 75. roku życia) oraz osoby z otyłością.
Wysokie dawki witaminy D: co mówią badania?
Jedno z badań dotyczących bezpieczeństwa suplementacji witaminy D obejmowało 373 zdrowych dorosłych osób w wieku od 55 do 70 lat, które przez trzy lata otrzymywały 400, 4000 albo 10 000 j.m. witaminy D3 dziennie. Wraz ze wzrostem dawki zwiększało się stężenie 25(OH)D, ale zależność ta nie była proporcjonalna – odpowiedź organizmu różniła się między uczestnikami.
Podobny wzorzec zaobserwowano w odniesieniu do wpływu dawki witaminy D na gospodarkę wapniową. Hiperkalcemia wystąpiła u około 3% osób przyjmujących 4000 j.m. dziennie i u 9% osób otrzymujących 10 000 j.m., podczas gdy w grupie 400 j.m. nie odnotowano takich przypadków. Częściej występowała hiperkalciuria – stwierdzono ją odpowiednio u około 17%, 22%, 31% uczestników. Autorzy wykazali, że zarówno częstość hiperkalcemii, jak i hiperkalciurii zwiększała się wraz z dawką witaminy D. Większość przypadków hiperkalcemii była jednak łagodna, przemijająca i ustępowała po zmniejszeniu podaży wapnia.
Podobny wniosek płynie z metaanalizy 22 randomizowanych badań obejmujących łącznie 12 952 osoby. Przy dawkach 3200–4000 j.m. witaminy D dziennie ryzyko wystąpienia hiperkalcemii było ponad dwukrotnie większe niż u osób, które nie otrzymywały witaminy D lub otrzymywały jej niskie dawki. Jednocześnie trzeba zaznaczyć, że hiperkalcemia nadal należała do rzadkich działań niepożądanych – autorzy oszacowali, że suplementacja odpowiadała za około 4 dodatkowe przypadki na 1000 osób.
Konsekwencje nadmiernej podaży witaminy D dotyczą więc przede wszystkim gospodarki wapniowej, dlatego jednym z powikłań mogą być zaburzenia pracy nerek. Utrzymująca się hiperkalcemia może powodować zwiększone wydalanie wapnia z moczem, wielomocz i odwodnienie. W ciężkich przypadkach zatrucia witaminą D może dojść do ostrego uszkodzenia nerek, a przewlekła hiperkalciuria może sprzyjać powstawaniu nefrokalcynozy, czyli odkładaniu soli wapnia w tkance nerkowej.
Ryzyko toksyczności witaminy D zależy głównie od dawki i czasu jej stosowania. Znane są przypadki zatrucia u osób, które przyjmowały 50 000 j.m. witaminy D dziennie przez kilka miesięcy. U pacjentów tych wystąpiła ciężka hiperkalcemia, a także zaburzenia funkcji nerek.
Podsumowanie
Nadmierna suplementacja może prowadzić do zbyt wysokiego stężenia wapnia we krwi i moczu, a w skrajnych przypadkach do uszkodzenia nerek, zaburzeń rytmu serca czy innych poważnych powikłań. Dlatego przyjmując witaminę D powinniśmy brać pod uwagę rzeczywiste zapotrzebowanie, stan zdrowia i – w uzasadnionych przypadkach – wyniki badań. W Polsce dla zdrowych dorosłych o prawidłowej masie ciała zalecana dawka profilaktyczna wynosi zazwyczaj 1000–2000 j.m. (szczególnie w sezonie jesienno-zimowym), podczas gdy 4000 j.m. to tolerowany górny poziom spożycia, zgodny z wiedzą medyczną oraz zaleceniami lekarzy i farmaceutów.
Bibliografia:
Płudowski P, Kos-Kudła B, Walczak M, Fal A, Zozulińska-Ziółkiewicz D, Sieroszewski P, Peregud-Pogorzelski J, Lauterbach R, Targowski T, Lewiński A, Spaczyński R, Wielgoś M, Pinkas J, Jackowska T, Helwich E, Mazur A, Ruchała M, Zygmunt A, Szalecki M, Bossowski A, Czech-Kowalska J, Wójcik M, Pyrżak B, Żmijewski MA, Abramowicz P, Konstantynowicz J, Marcinowska-Suchowierska E, Bleizgys A, Karras SN, Grant WB, Carlberg C, Pilz S, Holick MF, Misiorowski W. Guidelines for Preventing and Treating Vitamin D Deficiency: A 2023 Update in Poland. Nutrients. 2023 Jan 30;15(3):695. doi: 10.3390/nu15030695. PMID: 36771403; PMCID: PMC9920487.
Zgliczyński WS, Rostkowska OM, Sarecka-Hujar B. Vitamin D Knowledge, Attitudes and Practices of Polish Medical Doctors. Nutrients. 2021 Jul 17;13(7):2443. doi: 10.3390/nu13072443. PMID: 34371953; PMCID: PMC8308710.
Zittermann, A., Trummer, C., Theiler-Schwetz, V., & Pilz, S. (2023). Long-term supplementation with 3200 to 4000 IU of vitamin D daily and adverse events: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. European Journal of Nutrition, 62, 1833–1844. https://doi.org/10.1007/s00394-023-03124-w
Billington, E. O., Burt, L. A., Rose, M. S., Davison, E. M., Gaudet, S., Kan, M., Boyd, S. K., & Hanley, D. A. (2020). Safety of High-Dose Vitamin D Supplementation: Secondary Analysis of a Randomized Controlled Trial. The Journal of clinical endocrinology and metabolism, 105(4), dgz212. https://doi.org/10.1210/clinem/dgz212
